Pipetler zamanla aşınma, kirlenme, darbe ve sızdırmazlık elemanlarının yaşlanması nedeniyle hacim sapması gösterebilir. Bu sapma gözle fark edilmez; yalnızca düzenli kontrolle ortaya çıkar. ISO 8655, piston çalışan hacim ölçüm aletleri (pipetler, büretler, dispenserler) için gereklilikleri ve test yöntemlerini tanımlayan uluslararası standarttır; gravimetrik yöntem bu standardın referans test yöntemidir.
Doğruluk (E%) ve kesinlik (CV%) nedir?
Doğruluk (inaccuracy, sistematik hata), ölçülen ortalama hacmin ayarlanan hacimden ne kadar saptığını gösterir: E% = (ortalama hacim − ayarlanan hacim) / ayarlanan hacim × 100.
Kesinlik (imprecision, rastgele hata), tekrarlanan ölçümlerin birbirine ne kadar yakın olduğunu gösteren varyasyon katsayısıdır: CV% = standart sapma / ortalama hacim × 100.
Bir pipet kesin ama doğru olmayabilir (sonuçlar birbirine yakın ama hep aynı yönde sapmış) ya da doğru ama kesin olmayabilir (ortalama doğru ama tek tek ölçümler dağınık). İyi bir pipet her ikisinde de üreticinin beyan ettiği ve ISO 8655'in izin verdiği sınırlar içinde kalmalıdır.
Gravimetrik kontrol için gerekenler
- Hacme uygun çözünürlükte analitik terazi (küçük hacimlerde mikroterazi)
- Damıtılmış veya deiyonize su (ISO 3696 sınıf 3 veya daha iyi)
- Buharlaşma tuzağı veya kapaklı tartım kabı
- Termometre, barometre ve higrometre
- Sıcaklık ve nem açısından kararlı, hava akımı olmayan ortam
- Pipetle birlikte kullanılan uçlar
Adım adım gravimetrik kontrol
- Pipet, uçlar ve su test ortamında en az birkaç saat bekletilerek aynı sıcaklığa getirilir
- Pipet test hacmine ayarlanır, uç takılır ve aynı suyla birkaç kez ön ıslatma yapılır
- Tartım kabı darası alınır, su pipetlenir ve tartılır; her ölçümde aynı teknik ve ritim korunur
- Ölçüm nominal hacim, nominal hacmin %50'si ve %10'u (veya alt sınır) olmak üzere üç hacimde tekrarlanır
- Her kütle değeri, su sıcaklığı ve hava basıncına göre Z faktörüyle hacme çevrilir
- Her hacim için ortalama, E% ve CV% hesaplanır ve üretici/ISO 8655 sınırlarıyla karşılaştırılır
- Sonuçlar, test koşulları ve pipet seri numarasıyla birlikte kayıt altına alınır
Z faktörü nedir?
Terazi kütleyi (mg) ölçer; pipetin performansı ise hacim (µL) cinsindendir. Z faktörü, suyun o sıcaklık ve basınçtaki yoğunluğu ile hava kaldırma etkisini hesaba katarak kütleyi hacme çevirir. 20 °C ve normal atmosfer basıncında Z yaklaşık 1,0029 µL/mg'dir; sıcaklık arttıkça büyür. Z faktörü tabloları ISO 8655'in gravimetrik yöntem bölümünde yer alır.
Kalibrasyon ne sıklıkla yapılmalı?
ISO 8655 sabit bir süre öngörmez; aralık, kullanım yoğunluğuna, pipetlenen sıvıların aşındırıcılığına, sonucun kritikliğine ve laboratuvarın kalite sistemine göre belirlenir. Yaygın uygulama, yoğun kullanılan pipetlerde birkaç ayda bir hızlı gravimetrik kontrol, tüm pipetlerde ise yılda en az bir kez bakım ve kapsamlı kalibrasyondur. Pipet düşürüldüğünde, onarım sonrasında veya şüpheli sonuçlarda ara kontrol yapılmalıdır.
Kullanıcı kalibrasyonu ve akrediteli kalibrasyon
Birçok modern pipet, gravimetrik kontrolde sapma bulunduğunda laboratuvarda ayar yapılmasına izin verir. Örneğin Socorex Acura pipetlerdeki patentli Swift-Set sistemi, pipetteki entegre anahtarla dakikalar içinde kullanıcı kalibrasyonu yapılmasını sağlar; kalibrasyon anahtarı mühür etiketiyle korunur.
ISO 15189 veya ISO 17025 akreditasyonu olan laboratuvarlar ise ölçüm izlenebilirliğini belgelemek için kalibrasyonu ISO 17025 akrediteli bir kalibrasyon laboratuvarına yaptırmalıdır. Socorex'in kendi Servis Merkezi, tüm marka pipet ve dispenserler için ISO 17025 akrediteli kalibrasyon hizmeti sunar.
Pipet sapmasının sık nedenleri
- Uyumsuz veya iyi oturmayan uç
- Aşınmış piston contası veya O-ring, sızıntı
- Pipete sıvı kaçması ve piston üzerinde kalıntı
- Sıcaklık farkı (soğuk sıvı veya elden ısınan pipet)
- Ön ıslatma yapılmaması
- Düzensiz piston ritmi, açılı tutma veya derin daldırma
Sıkça Sorulan Sorular
Pipet kalibrasyonu ile performans kontrolü aynı şey mi?
Hayır. Performans kontrolü (doğrulama), pipetin belirlenen sınırlar içinde olup olmadığını ölçer. Kalibrasyon ise ölçümle belirlenen sapmanın belgelenmesini ve gerekiyorsa pipetin ayarlanmasını kapsar. Akredite laboratuvarlarda belgeli kalibrasyon ve izlenebilirlik zorunludur.
Gravimetrik kontrolde kaç ölçüm yapılmalı?
ISO 8655 her test hacminde tekrarlı ölçüm ister; standardın yaygın uygulanan sürümünde her hacim için 10 tartım yapılır. Laboratuvar içi hızlı kontrollerde daha az tekrarla ara kontrol yapılabilir, ancak bu tam kalibrasyonun yerini tutmaz.
Hangi terazi gerekir?
Terazinin çözünürlüğü test hacmine göre seçilir: küçük hacimlerde (10 µL altı) mikrogram düzeyinde okuma yapan mikroterazi, 10-100 µL arasında 0,01 mg, 100 µL üzerinde 0,1 mg çözünürlük yaygın olarak kullanılır.
Socorex pipetleri laboratuvarda kalibre edilebilir mi?
Evet. Acura manual ve self-refill pipetlerde Swift-Set kullanıcı kalibrasyonu, Acura electro pipetlerde yazılım içindeki kalibrasyon menüsü bulunur. Calibrex dispenserlerde de entegre kalibrasyon anahtarı vardır.
