Eritrosit sedimentasyon hızı (ESR), halk arasında "sedim" veya "sedimantasyon" olarak bilinen, kanın dik bir tüpte bekletildiğinde kırmızı kürelerin belirli sürede ne kadar çöktüğünü ölçen basit bir testtir. Sonuç mm/saat olarak verilir ve vücuttaki inflamasyonun genel, özgül olmayan bir göstergesi olarak kullanılır. Test basit görünse de sonucun güvenilirliği büyük ölçüde doğru tüp seçimine ve preanalitik koşullara bağlıdır.
Sedimantasyon tüpü nedir?
Sedimantasyon tüpü, ESR ölçümü için üretilmiş, siyah kapaklı, sodyum sitrat içeren vakumlu kan alma tüpüdür. Standart uygulamada %3,2 (0,109 mol/L) trisodyum sitrat kullanılır ve kan ile sitrat 4 hacim kana 1 hacim sitrat olacak şekilde karışır. Tüpteki vakum, bu oranın korunması için gereken kan miktarını otomatik olarak çeker.
Mavi kapaklı koagülasyon tüpü de sodyum sitrat içerir, ancak oran farklıdır (9 hacim kana 1 hacim sitrat). Bu nedenle iki tüp birbirinin yerine kullanılmamalıdır.
Westergren yöntemiyle ESR testi adım adım
- Kan, siyah kapaklı sedimantasyon tüpüne vakum çizgisine kadar alınır; eksik dolum kan-sitrat oranını bozar
- Tüp, üreticinin önerdiği şekilde yavaşça ters çevrilerek karıştırılır; çalkalanmaz
- Tüp, Westergren ölçekli rafa tam dik olarak yerleştirilir
- Raf titreşimsiz, doğrudan güneş ışığı almayan ve oda sıcaklığındaki (yaklaşık 18-25°C) bir zemine konur
- 60. dakikada, üstteki berrak plazma ile çöken eritrositler arasındaki sınırın sıfır çizgisine uzaklığı mm olarak okunur
- Sonuç mm/saat olarak raporlanır
Sonucu bozan sık hatalar
- Tüpün eğik durması: eğim, çökmeyi hızlandırarak sonucu yapay olarak yükseltir
- Eksik veya fazla dolum: kan-sitrat oranı bozulur ve sonuç güvenilmez hale gelir
- Yüksek ortam sıcaklığı sonucu yükseltir; buzdolabından çıkarılıp oda sıcaklığına gelmeden çalışılan numune ise düşük sonuç verebilir
- Gecikme: numune alındıktan sonra uzun süre bekletilmesi sonucu düşürür; test mümkünse ilk birkaç saat içinde (genellikle 4 saat) başlatılmalıdır
- Pıhtılı numune veya yetersiz karıştırma: hatalı ve tekrarlanamayan sonuçlara yol açar
- Titreşim: santrifüj, çalkalayıcı gibi cihazların yakınındaki raflar çökmeyi etkileyebilir
Manuel mi, otomatik ESR ölçümü mü?
Manuel Westergren yöntemi düşük maliyetlidir ancak 60 dakika bekleme, açık tüple çalışma ve okuma hatası riski taşır. Numune sayısı arttıkça otomatik sedimantasyon analizörleri hem zaman hem de iş gücü tasarrufu sağlar.
Otomatik sistemler iki şekilde çalışır. Bir kısmı sitratlı sedimantasyon tüplerini raf üzerinde optik olarak izler ve Westergren yöntemine uygun sonucu daha kısa sürede verir. Diğerleri ise hemogram için alınan EDTA'lı tüpten doğrudan, kapalı tüpte ölçüm yapar: örneğin YHLO Vision serisi kızılötesi ile çökme sürecini izler ve Westergren yöntemiyle yaklaşık %97 korelasyon gösterir. HORIBA Yumizen H500E/H550E gibi hematoloji analizörleri de aynı EDTA numunesinden hemogramla birlikte ESR sonucu verebilir; bu da ayrı bir sedimantasyon tüpü alma ihtiyacını ortadan kaldırır.
ESR sonucu nasıl yorumlanır?
ESR tek başına tanı koydurmaz; enfeksiyon, inflamatuvar hastalıklar, anemi, gebelik ve ileri yaş gibi pek çok durumda yükselebilir. Referans aralıkları yaşa ve cinsiyete göre değişir; kadınlarda ve ileri yaşta üst sınır daha yüksektir. Sonuç, testi yapan laboratuvarın referans aralığına göre ve hekim tarafından klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sedimantasyon tüpü hangi renk kapaklıdır?
Sedimantasyon (ESR) tüpü siyah kapaklıdır ve sodyum sitrat içerir.
Sedimantasyon tüpünde hangi antikoagülan vardır?
Standart uygulamada %3,2 (0,109 mol/L) trisodyum sitrat kullanılır; kan ile sitrat oranı 4:1'dir.
Mavi kapaklı koagülasyon tüpü ESR için kullanılabilir mi?
Hayır. Mavi kapaklı tüp de sodyum sitrat içerir ancak kan-sitrat oranı 9:1'dir. ESR için 4:1 oranlı siyah kapaklı sedimantasyon tüpü kullanılmalıdır.
ESR testi kaç dakikada okunur?
Westergren referans yönteminde sonuç 60. dakikada okunur ve mm/saat olarak raporlanır. Otomatik analizörler Westergren ile uyumlu sonucu daha kısa sürede verebilir.
ESR, EDTA'lı tüpten ölçülebilir mi?
Manuel Westergren yöntemi için sitratlı sedimantasyon tüpü gerekir. Bazı otomatik analizörler (ör. YHLO Vision, HORIBA Yumizen H500E/H550E) ise hemogram için alınan EDTA'lı tüpten doğrudan ESR ölçebilir.
